سعد الدّين نطنزي از شاعران قرن هفتم است كه معاصر سعدي شيرازي (متوفّي 691 هـ ق) بوده و فرق ميان عقل و عشق را از سعدي بدين گونه سؤال كرده است:

سعدي طيّ رساله‌اي به سعد الدّين چنين پاسخ داده است:

«... پس قياس مولانا سعد الدّين[1]ادام الله عافيتَهُ و أحسَنَ عاقبَتَهُ عين صواب است كه عقل را مقدّم داشت و وسيلت قربت حق دانست و داعي مخلص را به عين رضا نظر كرد و تشريف قبول ارزاني داشت و صاحب مقام شمرد ...)[2]

محمّد علي فروغي دربارة اين رساله مي‌نويسد:

«رساله عقل و عشق هم در پاسخ سؤال منظوم يكي از دانشمندان معاصر سعدي به نام سعدالدّين النظري[3] است و به همين مناسبت در نسخة نفيس آقاي دانش خراساني كه آن را در مقدّمة غزليّات وصف كرده ايم در صدر رساله نوشته شده: تمّت الرّسالة  في‌العقل والعشق في جواب الصدر الكامل المتبحّر المحقّق ملك الشّعرا سعد الملّة والدّين النظري غفراللّهُ و عباراتي كه در آخر رساله در اين نسخه است به عين نقل مي شود: تمّت الرّسالة في العقل و العشق في جواب الصدر الكامل المتبحّر المحقّق ملك الشّعراء سعد الملّة و الدّين النظري غفر الله له ولوالدي و كتبهُ العبد عبدالصمد بن محمّد بن محمود اصلح الله شأنه و غفرله و لوالدي في شهر رمضان احدي و عشرين و سبعمائه[4] ...)[5]

در مقاله (از خزاين تركيه) به قلم مجتبي مينوي[6] مي‌خوانيم:

«رسالة سعدالدّين نطنزي در سؤال از مولانا شيخ سعدي در فرق ميان عقل و عشق و جواب آن»

سعيد نفيسي[7] مي‌گويد:

«سعد الدّين نطنزي نيز از شاعران قرن هفتم بوده كه گويا از آثارش تا كنون چيزي به دست نيامده است.»

اطّلاع ديگري كه دربارة سعد الدّين نطنزي داريم اين است كه شاعر براي فوت مجد همگر به سال 686 هـ ق مرثيه اي سروده است.

يادآوري:

1- هرمان اته در تاريخ ادبيّات خود (ص 171، ترجمة دكتر رضازاده شفق) ضمن معرّفي آثار سعدي اشاره‌اي به رسالة عقل و عشق دارد و نام سؤال كننده را كه همان سعدالدّين است ياد مي كند ولي مرحوم احمد گلچين معاني در تاريخ تذكره‌هاي فارسي (ج 2 ص 513) به اين سخن هرمان اته كه اين رساله در جواب سوال سعد الدّين است ايراد گرفته و آن را در پاسخ شمس الدّين صحيح دانسته است. ظاهراً اين اشكال براي گلچين معاني از اينجا ايجاد شده كه سعدي رساله اي هم در جواب سؤالات شمس الدّين صاحب ديوان دارد و نكتة ديگر اين كه در رسالة عقل و عشق،  سعدي به نام مخاطب خود سعد الدّين اشاره كرده، بنابراين در صحّت گفتار هرمان ترديدي وجود ندارد.

2- سعد الدّين نصير كه در ديوان بسحاق اطعمه (ص 50) مصراعي از وي:

(پادشاها از تو يابد زيب و زينت تخت و تاج) آمده و بسحاق بر آن وزن و قافيه شعري گفته و نيز سعيد نفيسي در تاريخ نظم و نثر (ج اوّل ص 225) سعد الدّين نصير را شاعر قرن هشتم دانسته به احتمال قوي بايد همان سعدالدّين نطنزي شاعر قرن هفتم باشد و نصير صورت تحريف يافته «نطنز» به نظر مي‌رسد، همچنان كه نظيري، نظري و طبري تحريف و تصحيفي از «نطنزي» است.