نظام وفا به سال 1266 هـ .ش برابر با 1306 هـ .ق در آران از مادري شاعر به نام منوّر و متخلّص به حيا زاده شد. پدر نظام, ميرزا محمود امام جمعه از علماي آران بود و جدّش حاج ملاّ احمد نيز به اين عنوان شهرت داشت. نظام چون به هفت سالگي رسيد, براي او و چند كودك ديگر از جمله فريده دختر عمويش[1] معلّم سرخانه آوردند؛ وي سه سال در خانه, خواندن و نوشتن را آموخت .

نظام نه ساله بود كه مادرش به سال 1315 هـ .ق درگذشت و او با نخستين ناسازگاري روزگار روبه‌رو شد. در فوت مادر مي‌گويد:

چو نه سال بگذشت از سنّ من                          به من ناگهان تاخت خيل محن

به فصلي كه جز از سـر خرّمي                           نشـايد كه طـفلي بـرآرد دمـي

غـم مـرگ مـادر مـرا زار كرد                          بـه هـنگام شـادي عزادار كرد  

پس از خاتمة مكتب, نظام براي ادامة تحصيل دو سالي در آران از محضر معلّمي ديگر بهره‌مند شد و سپس تكميل دانسته‌هاي خود را در كاشان آغاز كرد و به حلقة درس مجتهد بزرگ سيّد محمّدرضا پشت مشهدي پيوست و فقه و اصول و كلام را از محضرش آموخت و از ميرزا محمّدعلي آقا جمال طبيب معروف, طبّ قديم را فرا گرفت.

در سال 1324 هـ .ق كه مدرسه‌اي به نام علميّه با سبك امروزي در كاشان تأسيس شده بود, نظام در اين مدرسه ثبت نام كرد و ادامة تحصيل داد. در اين مدرسه بود كه شاعر با افكار آزاديخواهي آشنا شد و بعدها به فعاليّتهاي خود در اين مورد ادامه داد و در تهران با پيوستن به آزاديخواهان, مدّتي در روزگار محمّدعلي شاه در باغشاه تهران زنداني شد.

نظام پس از رهايي, از همسرش مي‌خواهد كه به تهران بيايد؛ زن از قبول اين تقاضا سر باز مي‌زند و اين امر سرانجام موجب جدايي اين دو از هم مي‌شود.

پس از اين ايّام بود كه شاعر به آران بازگشت و بنا به وصيّت مادر جنازة او را به نجف اشرف برد. پس از مراجعت از عتبات يكي سالي در ايران ماند ولي باز براي فراگيري علوم ديني راهي عراق شد و چند سالي در آن ديار بود و لباس روحانيت به تن داشت و چون به ايران آمد با تغيير لباس (در عهد رضا شاه) به معلّمي روي آورد و از فعاليّتهاي سياسي دست برداشت و به كار تعليم و تربيت اشتغال ورزيد. در اين باره مي‌گويد:

چهل سالم آموزگاري‌ست كار                         چهل سـال مـن بودم آموزگار

در آمـوزگاري شدم مـو سپيد               قدم زير اين بار خدمت خميد

به هر جا دبستان و دانشگهي‌ست                       مرا خود بدان جا ز هر سو رهي‌ست

وي در مدارس آليانس, سن‌لويي, ايران و آلمان, آزرم بانوان, فلاحت و دانشكدة كرج از روزگار جواني تا عهد پيري تدريس داشت. يكي از شاگردان شناخته شدة وي شاعر معروف نيما يوشيج مي‌باشد.

نظام وفا در سال 1316 هـ .ش در پنجاه سالگي براي نزهت خاطر و كسب تجربت و مزيد معرفت رهسپار اروپا شد. شاعر در اشاره به اين سفر مي‌گويد:

پـس از ايـن مــرا مـدّتي در سـفر                                  همي عمر بگذشت در نفع و ضر

اروپــــا و اقـــطـار او را تــمـام                                    بديدم گـهي شـاد و گه تلخ كام

سفر گرچه پر زحمت است و گزند                               ولـي آدمـي را بـود سـودمــند[2]

نظام وفا از نويسندگان تواناي معاصر بود كه نثري روان و شيوا دارد و در غزل سرايي سخنش با لطف و احسان همراه است به طوري كه مطبوع طبع صاحبان ذوق مي‌باشد.

وي به تاريخ دوّم بهمن 1343 برابر با 18 رمضان 1384 در تهران وفات يافت و در زيارت حضرت عبدالعظيم (ع) به خاك سپرده شد.

آثار وي:

• مجلّة وفا

• يادگار اروپا

• پيوندهاي دل

• مثنوي حبيب و رباب

• پيروزي دل

• گذشته‌ها

• فروز و فرزانه

• ستاره و فروغ

• حديث دل

• آماج دل

نگاه كنيد به:

• ديوان نظام وفا, به كوشش احمد كرمي

• مجموعة آثار استاد نظام وفا (2 جلد), عبداللّه مسعودي

• برگي از دفتر كوير, ج اوّل ص 69 تا 87

• منتخبي از اشعار استاد نظام وفا, برگزيدة حسين مجرّد

• سخنوران نامي معاصر ايران, ج 6 ص 3656 تا 3661

• از صبا تا نيما, ج 2 ص 419 تا 423

• از بهار تا شهريار, ج اوّل ص 259 تا 265

• سخنوران نامي ايران در تاريخ معاصر, محمّد اسحاق, ج 2 ص 462 تا 471

• مشاهير كاشان, ص 162 تا 164

• دويست سخنور, ص 684 تا 686

• تاريخ جرايد و مجلّات ايران, ج 4 ص 328 تا 330

• ادبيات معاصر, رشيد ياسمي, ص 88 تا 89

• از كاشان تا كاناري, ص 374 تا 375

• شرح حال رجال ايران, ج 6 ص 283

• نامة سخنوران, اسداللّه ايزد گشسب, ص 140 تا 141

• فرهنگ فارسي معين, ج 6 ص 2131 تا 2132

• كاشان در جنبش مشروطة ايران, ص 38, 186 تا 187 و 191 تا 197 چاپ اوّل

• اسرار خلقت, ص 353

• يادوارة شاعران آران, ص 18 تا 21

• يادگار اهل سخن, محمّدعلي شريفي, ص 128 تا 129