|
در تحفه سامي[1]
آمده است:
«ملاّ جان كاشي، خوشنويس بود و خطّي
اختراع كرده است موسوم به شكسته بسته، بدين كيفيّت كه در
دو ورق كاغذ تنك كه پارهاي از اين ورق سفيد و پارهاي از
آن سياه است چون بر بالاي هم مينهند صورت خطّي پيدا
ميشود و در شعر گفتن قدرت عجيبي داشت چنان كه در يك شب
هزار بيت ميگفت و در قافيه و عروض و معمّا رسايل دارد و
اوقات به تعليم اطفال ميگذراند. اين مطلع از اوست:
اي از رخ تو سورة يوسف حكايتي
نون و القلم ز ابرو و قدّت كنايتي»
مناقب هنروران:[2]
«يكي ديگر از آن زمره ملاّ جان كاشي
است كه با حسن خط شهرة جهان و با اختراع خطّي به نام شكسته
بسته خاطر نشان اصحاب عرفان بود. شكسته بسته خطّي بود كه
روي دو رنگ كاغذ، كه يكي از آنها سياه بود، نوشته مي شد.
چون آن دو كاغذ روي هم قرار ميگرفت، خط اختراع كردة وي
ظاهر ميگشت.»
منتخب اللطايف:[3]
«ملاّ جان مخترع خطّ توأمان است و به
مكتبداري [اوقات] ميگذرانيد. اي از رخ ...»
تذكرة خطّ و خطّاطان:[4]
«ملاّجان، كاشاني و از شاگردان هروي[5]
است. واضع خطّ شكسته بسته است اين خط بر روي دو كاغذي كه
يكي سياه رنگ باشد نوشته ميشود وقتي اين دو كاغذ روبه روي
هم قرار گيرد خط آشكار ميشود. گويا اين خط همان خطّ معروف
توأمان مجنون[6]
بوده است.»
احوال و آثار خوشنويسان :[7]
«ملاّ جان كاشي، در مناقب هنروران است
كه از شاگردان جعفر تبريزي و از خوشنويسان دربار بايسنغر
ميرزا گوركاني است. ملاّ جان مخترع خطّ شكسته بسته و آن
چنان است كه اجزاء خط را بعضي در يك كاغذ و بعضي در صفحة
ديگر مينويسد و چون آن دو صفحه را روي هم گذارند خط كامل
نموده ميشود.)
كتاب آرايي در تمدّن اسلامي:[8]
«شكسته بسته: گونه اي از خطوط تزييني
است و آن خطّي است كه حروف آن روي دو رنگ كاغذ- كه يكي از
آنها سياه بوده و ديگري سفيد يا از الوان روشن و روحي ـ
كتابت ميشده، به طوري كه قسمتهايي از حروف را بر يك كاغذ
و بخشهاي ديگر را بر كاغذ ديگر مينوشته و چون آن دو كاغذ
را بر بالاي هم قرار ميدادهاند هيأت كامل و خوانا و
مفهوم آن ظاهر ميگشته است. اين شيوه ازخط را اختراع ملاّ
جان كاشي ـ شاگرد جعفر تبريزي ـ دانستهاند.»
يادآوري:
دربارة استادان ملاّجان و اين
كه از خوشنويسان دربار بايسنغر ميرزا (متوفّي 837 هـ ق )
بوده بايد به اين نكته اشاره كرد كه مؤلّف مناقب هنروران
رواج خطّ نستعليق را زمان بايسنغر ذكر كرده و درباره
خطّاطان اين دوره چنين نوشته است: «چون اكثر آنان با
مولانا جعفر تبريزي معاصر بودند و مير علي [تبريزي] واضع
خط، زماناً بر آنان مقدّم بوده بنابراين محقق شده است كه
اكثر آنان بالذّات و بعضي بالواسطه از وي تلمّذ كرده اند.»
(بعد از اين مطلب شرح حال ملاّ جان كاشي آمده است.)
5. مير علي هروي (متوفّي 951 هـ
ق)
6. دربارة مجنون
بن محمود رفيقي (قرن نهم و دهم) نگاه كنيد به:
احوال و آثار خوشنويسان ج 3 ص 611 تا616
توأمان مخترع مجنون است
كز قلم چهره گشائيها
كرد
7. ج 3 ص
919
|