كمال الدّين علي متخلّص به محتشم فرزند خواجه مير احمد، از شعراي معروف عصر صفوي است كه به سال 935 هـ . ق[1] چشم به جهان گشود. وي فنون شاعري را از صدقي استر آبادي (ساكن كاشان) فرا گرفت و خود شاگرداني مانند: تقي الدّين محمّد حسيني (صاحب خلاصة الاشعار)، صرفي ساوجي، وحشتي جوشقاني، حسرتي كاشاني و ديگران پرورش داد.

محتشم در آغاز، شاعري قصيده پرداز بود كه به توصية شاه تهماسب صفوي به گفتن اشعار مذهبي روي آورد و با سرودن دوازده بند در مرثية شهداي كربلا، مقامي والا در مرثيه سرايي كسب كرد.

محتشم در ساختن مادّه تاريخ نيز مهارت داشت، از جمله شش رباعي[2] در تاريخ جلوس شاه اسماعيل دوم سروده كه از آن 1128 تاريخ استخراج مي‌شود.[3]

آثار محتشم پس از وفاتش به وسيلة تقي‌الدّين محمّد حسيني تنظيم شد.

 اين مجموعه شامل:

• شيبيّه

• شبابيّه

• صبائيّه

• رسالة جلاليّه (نظم و نثر)

• رسالة نقل عشّاق (نظم و نثر)

• ضروريّات

• معميّات

محتشم در ربيع الاوّل 996 هـ . ق[4] در كاشان درگذشت. آرامگاه وي در اين شهر ـ واقع در محلّة محتشم- زيارتگاه عموم است.

تحفه سامي:[5]

«خواجه محتشم كاشاني، به بزّازي مشغولي دارد و در شعر بد نيست.چون جوان است اميد كه ترقّي كند تا غايت جز ابياتي كه در صغر سن گفته شعري از او استماع نيفتاده ...»

هفت اقليم:[6]

«مولانا محتشم، از شعراي معروف اين عصر و زمان است. بر منبر شعر خطيبي جاري لسان و بر گلبن شاعري عندليبي خوش الحان. اگر چه پاره‌اي از غزلش به واسطة بعضي چيزها مفقود از عذوبت گشته امّا قصايدش جمله در غايت جودت و همواري است ...»

مجمع الخواص:[7]

«مولانا محتشم، از كاشان است و خيلي شهرت دارد. شخصي صاحب سامان و اكابر نشان بود و گويا به علّت عدم مسافرت بود كه در آداب معاشرت قدري بي تجربگي داشت ...»

نگاه كنيد به:

• ديوان مولانا محتشم كاشاني، به كوشش مهر علي گرگاني

• هفت ديوان محتشم كاشاني (2 جلد) به تصحيح عبد الحسين نوايي و مهدي صدري

• كليّات محتشم كاشاني و رسائل، به تصحيح مصطفي فيضي

• ديوان مولانا محتشم كاشاني، بنگاه مطبوعاتي برادران محتشم

• ديوان محتشم كاشاني، به تصحيح اكبر بهداروند

• تاريخ ادبيات در ايران، ج 5 بخش 2، ص 792 تا 799

• مكتب وقوع در شعر فارسي، ص 476 تا 487

• سخني چند راجع به اثر گرانماية محتشم كاشاني، عبد الحسين نجم آبادي، تهران 1330 هـ .ش

• ريحانة الادب، ج 5 ص 225 تا 231

• مجمع الفصحاء، ج 2 بخش اوّل ص 113 تا 119

• خلاصة التّواريخ، ج 2 ص 879 تا 880

• آتشكدة آذر، ص 253 تا 259، (ص 52 تا 75)

• تذكرة الشّعراء مطربي سمرقندي، ص 496 تا 497

• دويست سخنور، ص 571 تا 578

• منتخب اللطايف، ص 246، 248 و 363 تا 365

• درّ درياي دري، ص 203 تا 204

• فرهنگ فارسي معين، ج 6 ص 1909

• نبيذ كهن در ساغر سخن، ص 54 تا 61

• نتايج الافكار، ص 621 تا 629 و630

• خلد برين، روضة هشتم حديقة دوم، ص 475 تا 476

• تاريخ ادبيات فارسي، هرمان اته، ص 192 تا 193

• تاريخ نظم و نثر، ج اوّل ص 443 تا 444

• تذكرة نصر آبادي، ص 472 تا 474، (ص 724 تا 726)

• تاريخ ادبيّات ايران از صفويّه تا عصر حاضر، ادوارد براون، ص 179 تا 182 و 222 تا 223

• تاريخ اجتماعي كاشان، ص 172 تا 173

• گنج سخن، ج 3 ص 40 تا 42

• لغت نامة دهخدا، ج 12 ص 17979

• شورش در خلق عالم (سيري در تركيب بند محتشم كاشاني و استقبالهاي آن در رثاي سيّد الشّهداء عليه السّلام)، حسين درگاهي، محمّد جواد انواري و عبد الحسين طالعي