«ميرزا نظام الدّين مهندس الممالك فرزند ميرزا ابراهيم غفاري در دهم شعبان 1260 هجري در قرية بُرز آباد كاشان تولّد يافته. در سنه 1275 هجري مطابق سنة 1859 ميلادي كه ايّام امپراطوري ناپلئون سوّم بود جزء متعلّميني كه دولت ايران به اتّفاق مرحوم حسنعلي‌خان گرّوسي امير نظام براي تحصيل به فرنگستان فرستاد به فرانسه رفته. سه سال مقدّمات را در مدرسة بندر ديپ تحصيل نموده، امتحان فارغ التّحصيل مقدّماتي را در شهر «روان» داده، به پاريس رفت. علوم متوسّطه را در مدرسة سن‌لوئي فراگرفته، در امتحان آخر آن سال در تمام علومي كه در آن مدرسه تحصيل كرده بود پاداش اوّل به او داده شده و بعد از دادن امتحان به سمت شاگردي اوّل داخل مدرسة پوليتكنيك پاريس شد. در مدّت تحصيل در مدرسة مزبور، به رتبة معلّمي علم هندسة تحليلي سن لوئي نايل گرديد و تصنيفات چند او در مسائل مشكلة رياضي در روزنامة علمي مدرسة پوليتكنيك و روزنامة علمي «ژرونو و تركوئم» به طبع رسيده است بعد از دو سال توقّف در پوليتكنيك امتحان داده به مدرسة معدن پاريس داخل گرديد. پس از اتمام تحصيل خود در آن مدرسه در سنة 1284 هجري مطابق سنة 1868- ميلادي به ايران مراجعت كرده و در سلك پيشخدمتان همايوني به معلّمي ناصر الدّين شاه مفتخر گرديده، در مراجعت موكب همايون از سفر كربلا كه حاجي ميرزا حسين خان مشير الدّوله به وزرات عدليه برقرار شد رياست مجلس تحقيق وزارت عدليه به ميرزا نظام واگذار گرديد و در وزارت جنگ مشيرالدّوله (سپهسالار اعظم) از وزارت عدليه استعفا داده، يكي از شش نفر اجزاء مجلس لوازم عسكريّه شد. در سنة 1288 هجري به منصب سرهنگي سرافراز گرديده از جانب دولت مأمور خريد بعضي لوازم عسكريّه از قبيل توپ و غيره شده به فرنگستان رفت. در مراجعت از اين سفر در همان سال در ايّام صدارت حاج ميرزا حسين خان به منصب آجوداني مخصوص مظفرّ الدّين ميرزا وليعهد معيّن و در التزام وي به سمت معلّمي به آذربايجان رفت و تا سنة 1294 در آذربايجان مشغول خدمت بوده به رياست در بخانه مفتخر بود و به رتبة سرتيپي دوّم نايل شد؛ در آخر سال مزبور به امر ناصرالدّين شاه از خدمات وليعهد معزول شده به كاشان رفت. بعد از هشت ماه توقّف در كاشان اوقاتي كه ياري نام كاوندي سنگ معدن طلايي در جلگة كاوند كه از قراء خمسه است پيدا كرده به طهران آورد و امين السّلطان پدر اتابك اعظم مأمور به كاوند شد؛ ميرزا نظام هم تلگرافي از كاشان احضار شده به اتّفاق امين السّلطان به كاوند رفت مدّت دو سال در كاوند خمسه و در كوه زر دامغان مأمور كشف معادن طلا شده چون به طهران مراجعت كرده به لقب مهندس مخصوص مفتخر گرديده مأمور ساختن راه شوسة طهران به آمل مازندران گرديد. بعد از سه سال كه راه مزبور به اتمام رسيد به لقب مهندس الممالكي ملقّب شده مأمور ساختن راه شوسة طهران به قم شد. بعد از اتمام راه آنجا چند سالي مشغول تأليف كتب علميّه به زبان فارسي شد. تأليفات مشارّاليه از اين قرار است: دو مجلّد در جبر و مقابلة اعلي، يك مجلّد در علم مثلّثات، يك مجلّد در علم هندسة تحليلي، دو مجلّد در حساب تفاضلي و اصلي، دو مجلّد در علم قوي و حركت وسطي و اعلي و يك مجلّد در هندسة اعلي.

در حيني كه شروع به تأليف كتابي در علم هيأت اعلي كرده بود مسافرت سوّم ناصرالدّين شاه به فرنگستان در تاريخ سنة 1306 هجري مطابق سنة 1889 ميلادي به ميان آمده ميرزا نظام مهندس الممالك به رتبة سرتيپي اوّل سرافراز گرديده به سمت ژنرال آجوداني همايوني ملتزم ركاب شد. در آن سفر از دولت روسيه نشان درجه دوم ستانيسلاس، از دولت آلمان نشان درجه دوم عقاب قرمز... به او اعطا شد.

در مدّت سفر و بعد از آن سفر رياست دفتر وزارت اعظم و بعد رياست دفتر صدارت عظمي با او بود و مأموريت دولت عليّه در بانك شاهنشاهي در سنة 1307 به او محوّل گرديد. در سنة 1308 به اعطاي يك قبضة شمشير مرصّع از درجة اوّل مفتخر گرديد. در سنة 1310 هجري نشان درجه اوّل خارجه با حمايل سبز, در سنة 1311 به نشان تمثال درجه اوّل سرافراز گرديد و از جانب بيگ تونزي نشان درجه اوّل كه موسوم به نشان افتخار است براي مشارّاليه فرستاده شد. در سنة 1313 از طرف دولت عليّه به يك ثوب جبّه و شمشير مرصّع از درجه اوّل و رتبة جنابي و عضويت دارالشوراي كبري قرين افتخار گشت.

در سنة 1313 هجري [درجة] امير توماني و نشان و حمايل آن رتبه را تحصيل كرد. در سنة 1314 هجري دولت عثماني او را به نشان اوّل مجيدي و حمايل مخصوص آن ممتاز ساخت. در سنة 1316 وزارت فوايد عامّه و معادن به او واگذار شده،  در سنة 1317 مطابق 1900 ميلادي با همين سمت ملتزم ركاب مظفّر الدّين شاه به سفر فرنگستان شد. در اين سفر از دولت روس نشان اوّل ستانيسلاس با حمايل آن، از دولت فرانسه درجه دوم لژيون دنر ... به او اعطا گرديد.

در مراجعت از سفر فرنسگتان به پاداش خدماتي كه در مدّت سفر كرده بود به نشان مكلّل درجه اوّل

شير و خورشيد ايران مفتخر گرديد. در سنه 1902 ميلادي كه مجدّداً شاه به فرنگستان مي‌رفت مهندس‌الممالك با سمت وزارت فوايد عامّه و معادن ملتزم ركاب بود ...

در جنگ بين الملل اوّل سمت وزير فوايد عامّه و بعد وزير علوم را داشت. در كتبي كه مهندس الممالك تأليف كرده تمام اصطلاحات و علامات علوم رياضيّه و طبيعيّه را به فارسي اسم برده و علامت گذارده است و در حقيقت زبان علمي اعلاي ايران را او ايجاد كرده است.»[1]

در المآثر و الآثار آمده است:

«ميرزا نظام الدّين كاشاني مهندس الممالك از برآمدگان عصر جديد و پروردگان اين عهد جاويد است. در لغت فرانسه مهارتي كامل حاصل كرده و در علم هندسه به اعلي الدّرجات رسيده و در فنون خويش آثار بس بزرگ گذاشته.

اينك در دارالخلافة طهران از مفاخر مملكت ايران و اجلّة مهندسان دوران به شمار مي‌آيد.»[2]

شرح حال رجال ايران:[3]

«ميرزا نظام يا ميرزا نظام الدّين خان مهندس الممالك ... از طايفة غفاريهاي كاشان و پسر عمّ فرّخ خان امين الدّوله بوده و نامبرده از جمله 42 نفر شاگردي است كه در سال 1275 قمري به سرپرستي عبد الرّسول خان نوادة صدر اصفهاني و تحت نظر و توجّه حسنعلي‌خان امير نظام گرّوسي براي تحصيل در علوم مختلفه به فرانسه فرستاده شدند و پس از اتمام و اكمال تحصيلات خويش و بازگشت به ايران نامبرده از تحصيل كرده‌هاي خوب آن دوره به شمار مي‌آمده ودر رياضي و نجوم مقام عالي داشته است. در مدّت صدارت ميرزا علي اصغر خان امين السّلطان اتابك اعظم با وي خيلي مربوط و مترجم او بود ...

مهندس الممالك در سال 1316 قمري وزير معادن شد و در سال 1325 قمري در هيأت دولتهاي وزير افخم، اتابك اعظم و مشير السّلطنه، وزير فوايد عامّه بود. در كابينه‌هاي مشير السّلطنه و ناصرالمك در سال 1326 قمري وزير فوايد عامّه و وزير فرهنگ و در دو كابينة حسن مستوفي در سال 1332 و 1333 قمري به تناوب وزير فوايد عامّه، وزير بازرگاني و وزير فرهنگ بود ...»

مهندس الممالك در شانزدهم جمادي الثاني 1333 در تهران درگذشت و در زيارت امام زاده يحيي (ع) مدفون شد.

نگاه كنيد به:

• فرهنگ فارسي معين، ج 6 ص 1263 تا 1265

• رياضي دانان كاشان، ص 21 تا 22

• المآثر و الآثار، ج اوّل ص 174، 397 و ج 2 ص 736

• مختصر جغرافياي كاشان، ص40

• مكارم الآثار، ج 5 ص 1620

• تاريخ اجتماعي كاشان، ص 262

• ايران، كلده و شوش، مادام ژان ديولافوا، ص 52، 171 و 172

• تاريخ كاشان، ص 542 تا 545 تعليقات