در تحفة سام[1] مي‌خوانيم:

«مولانا ادهم كاشاني، از جمله شعراي مشهور آنجاست و در جميع اقسام شعر مي‌گويد اما غزل او بهتر از شعرهاي ديگرش است...).

خلاصة الاشعار:

«مولانا ادهم اصل وي از دارالمؤمنين كاشان است اما اكثر اوقات در بغداد و تبريز مي‌بوده و سالها سياحت كرده و بسياري از شعرا و فضلا را دريافته و به غايت در مذهب شيعه تعصّب داشته و ظاهراً هيچ كس پيش از وي غزل تبرّا نگفته و اين چند بيت از اوست كه به اسم مولانا حيرتي شهرت كرده [2 بيت]

در اوايل زمان خاقان جنّت مكان [2] از كاشان بيرون رفت و در اسفار تكميل فنّ شعر نموده، در دارالسّلطنه تبريز ساكن گشت و مردم و سكنة آن ديار نسبت به آن شاعر كامل التفات بسيار داشتند و همواره در مجامع عيش و طرب او را طلبيده، همّت بر استرضاي خاطرش مي‌گماشتند و جناب مولوي مكرّراً از تبريز به بغداد شتافت و شرف زيارت ائمّة معصومين (صلوات الله عليهم اجمعين) دريافت و بعد از آن كه در شهور سنة تسع و ستّين و تسعمائه در تبريز بود دست قضا نخل حياتش در نوشت و در آنجا مدفون گشت و از نتايج طبع مولانا چند غزل دلفريب مشهور است و بعضي از آن اشعار در اين خلاصه مسطور.

هفت اقليم:[3]

«ادهم در شطرنج بازي مهارت تمام داشته، امّا در اين كهنه بساط جهان راست رو مرادش هميشه چون طلبه؟ [4] كج رفتي و از بأس دبابة زمان كشف وار سر در كتف دزديده هرگز اسب هوسي به جولان نياوردي. اين رباعي از وي مشهور است: دو شينه سحر يتيم ...)

آتشكدة آذر:[5]

«ادهم از مدينة المؤمنين كاشان و اكثر اوقات در بغداد و تبريز به سر مي‌برده. ديوانش ديده نشد، اين چند شعر از تذكره‌ها ديده در اينجا ثبت شد. [شش بيت كه در خلاصة الاشعار آمده]

گويند در تبريز مايل جواني بوده نيم شبي در كوچه به هم بر‌خوردند آن جوان از غرور حسن ضربتي بر آن زده در حالت نزع اين رباعي را گفته و جان داد.

دو شينه سحر نگار تبريزي من ...»

منتخب اللطايف:[6]

«ادهم كاشي، ظريفي بود. در تبريز از دست معشوق كشته شد. در حالت نزع گويد: دو شينه سحر نگار ...»

نتايج الافكار:[7]

«دلدادة خوش تلاشي ادهم كاشي كه چندي در بغداد به سر برد و مدّتي به سياحت پرداخته و به صحبت بسياري از شعرا و فضلا در ساخته، آخر كار در تبريز اقامت گزيده و در سنة 969 تسع و ستّين و تسعمائه همانجا قباي هستي دريده. از طبع زاد اوست: تبسّم لب او ...»

قاموس الاعلام:[8]

«ادهم از شعراي ايران است، زادگاهش در كاشان و اكثر عمرش را در بغداد و تبريز گذراند. به تاريخ وفاتش دسترسي نيافتم. ديواني مدوّن و مرتّب از او نمانده است. اين بيت از جملة اشعار اوست: كس را نبينم ... خود × ...»[9]

تاريخ نظم و نثر:[10]

«ميرزا ابراهيم ادهم كاشاني از شاعران معروف كاشان در قرن دهم بوده، در پايان زندگي پس از مدّتي سياحت به تبريز رفت و در آنجا به سال 969 كشته شد و بيشتر اشعار وي رباعي است.»

يادآوري:

 1- لازم به ذكر است كه مؤلّفان برخي از تذكره‌ها و مجموعه‌ها، شرح حال و شعر ميرزا ابراهيم ادهم آرتيماني (متوفّي 1060 هـ ق) فرزند ميرزا رضي آرتيماني را در ترجمة حال ادهم كاشاني آورده اند. از جمله:

الف- سعيد نفيسي در تاريخ نظم و نثر نام ادهم كاشاني را ابراهيم و بيشتر اشعار وي را رباعي ذكر كرده است.

ب- رباعي:

اوصاف علي به گفتگو ممكن نيست     گنجايش بحر در سبو ممكن نيست

من ذات عـلي بـه واجـبي نشناسم         امّـا دانـم كه مـثل او ممـكن نيست

از آن ادهم آرتيماني (مذكور در كاروان هند، ج اوّل ص 31 تا 37 ) است نه ادهم كاشاني.

ج- صائب تبريزي در غزلي نام چند تن از شاعران مورد علاقة خود را آورده و در آنجا از ابراهيم ادهم آرتيماني اين گونه ياد مي‌كند:

بنازم شعلة ادراك ابراهيم ادهم را    بجز فيضي نگويم تا زبانم در دهن باشد

ولي آقاي مهدي صدري، در مقدّمة ديوان كليم كاشاني (ص 62 تا 63 ) اين ادهم را در متن ابراهيم ادهم كاشاني (متوفّي نيمه دوم قرن دهم) دانسته و در پاورقي چنين آورده : (... ظاهراً گفته صائب در اين غزل بايستي ناظر بر ادهم كاشي باشد ...)

گفتني است كه صائب تبريزي مصرعي را از ادهم آرتيماني تضمين كرده است.

(كاروان هند ج اوّل ص 33)

2- در كتاب «زندگي و اشعار اديب نيشابوري» به كوشش يدالله جلالي پندري- قسمت يادداشت‌ها و توضيحات صفحة 308- بيتي از ادهم كاشي به نقل از يادداشت شادروان مهدي اخوان ثالث آمده كه اديب نيشابوري از آن اقتباس كرده است.

ادهم كاشي:

      هيچ از اين خوبان گند مگون نـصيب ما نشد  ما سيـه‌بختان مگر فرزند آدم نيستيم

اديب نيشابوري:

      هيچ ناورديم از اين خوبان گند مگون به دست        با چنين حالت دم از فرزندي آدم زنيم